Dwór Kossaków Górki Wielkie

W Górkach Wielkich na Śląsku Cieszyńskim stoi dwór, który przez dziesięciolecia był domem jednej z najsłynniejszych polskich pisarek – Zofii Kossak. To tutaj powstały jej najważniejsze powieści historyczne, stąd wyjeżdżali na spotkania z czytelnikami goście z całego kraju, a dziś można prześledzić fascynującą historię artystycznego rodu. Centrum Kultury i Sztuki „Dwór Kossaków” to miejsce, gdzie literatura splata się z malarstwem, a historia z codziennym życiem kulturalnym regionu.

Historia dworu i rodziny Kossaków

Murowany dwór w Górkach Wielkich wzniesiono w 1734 roku. Przez prawie dwa stulecia zmieniał właścicieli, aż w 1922 roku kupili go Tadeusz i Anna Kossakowie – rodzice Zofii. Dla pisarki, która właśnie wróciła z Wołynia, gdzie prowadziła farmę Trossell, stał się on domem na długie lata. W grubych kamiennych murach, które latem dawały przyjemny chłód, a zimą bywały lodowate, Zofia Kossak napisała swoje najważniejsze dzieła.

To właśnie w góreckim dworze powstała słynna trylogia krzyżacka – „Krzyżowcy”, „Król trędowaty” i „Bez oręża”. Tutaj też pisarka tworzyła powieści poświęcone Śląskowi, jak „Nieznany kraj” czy „Wielcy i mali”, oraz książki dla młodszych czytelników, w tym „Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata” – opowieść osadzoną w najbliższej okolicy.

W okresie międzywojennym dwór stał się prawdziwym salonem literackim. Przyjeżdżali tu Jan Parandowski, Maria Dąbrowska, Melchior Wańkowicz. Bywał Stanisław Ignacy Witkiewicz. Odwiedzał go też Wojciech Kossak ze swoimi dziećmi – malarzem Jerzym Kossakiem, poetką Marią Pawlikowską-Jasnorzewską i pisarką Magdaleną Samozwaniec. W białych pokojach z kaflowymi piecami toczyły się rozmowy o literaturze i sztuce, a wokół dworu Tadeusz Kossak prowadził gospodarstwo, hodując bydło.

Tragedia dotknęła rodzinę, gdy nagle zmarł syn Zofii – Julek. Ale prawdziwy koniec tej epoki przyszedł wraz z wybuchem II wojny światowej. Kossakowie musieli opuścić dwór, a w maju 1945 roku budynek spłonął doszczętnie.

Odbudowa i współczesne centrum kultury

Po wojnie Zofia Kossak zamieszkała w małym domku ogrodnika nieopodal miejsca, gdzie stał dwór. To tam spędziła ostatnie lata życia, od 1957 do 1968 roku. Jej mąż, Zygmunt Szatkowski, utworzył w tym budynku Muzeum Biograficzne poświęcone pisarce – funkcjonuje ono do dziś.

Dopiero w 2010 roku, dzięki staraniom spadkobierców i Fundacji im. Zofii Kossak, w odnowionej części dawnego dworu otwarto Centrum Kultury i Sztuki. To nowoczesna przestrzeń wystawiennicza wyposażona w multimedia, która pozwala poznać życie i twórczość pisarki. Na ścianach wiszą wielkoformatowe wydruki z archiwalnymi fotografiami rodzinnymi. Można posłuchać nagrań głosu samej Zofii Kossak i jej córki, zobaczyć fototapety przedstawiające dawne czasy.

Co można zobaczyć i przeżyć

Wizyta w Dworze Kossaków to przede wszystkim spotkanie z historią literacką Polski. Ekspozycja biograficzna przybliża nie tylko twórczość pisarki, ale też jej działalność podczas II wojny światowej – Zofia Kossak była współzałożycielką Frontu Odrodzenia Polski i Tymczasowego Komitetu Pomocy Żydom „Żegota”. Można tu zobaczyć pamiątki po gościach dworu, ślady obecności całego artystycznego rodu.

Warto zwiedzić też odrestaurowane zabudowania gospodarcze dawnego folwarku. Dają one wyobrażenie o tym, jak funkcjonowała cała posiadłość w czasach, gdy Kossakowie tu mieszkali.

Szczególnie interesujący jest park otaczający dwór. To nie tylko miejsce na spacer alejkami, którymi niegdyś przechadzali się członkowie słynnego rodu. Od XVIII wieku park jest domem dla kolonii nietoperzy – można tu spotkać podkowca małego, gacka brunatnego, borowca wielkiego i borowiaczka. Wieczorne obserwacje tych latających ssaków to dodatkowa atrakcja, zwłaszcza dla rodzin z dziećmi.

Artystyczne Lato u Kossaków

Od czerwca do sierpnia Dwór Kossaków zamienia się w centrum życia artystycznego regionu. Fundacja im. Zofii Kossak organizuje cykl imprez kulturalnych pod nazwą „Artystyczne Lato u Kossaków”. W programie znajdziemy plenery malarskie, warsztaty plastyczne, teatralne i rzeźbiarskie, koncerty, spektakle oraz wystawy.

Największym wydarzeniem jest sierpniowy Międzynarodowy Plener Rzeźbiarzy. Artyści tworzą wtedy z lipowych pni rzeźby inspirowane postaciami z książek Zofii Kossak. Te drewniane dzieła pozostają w parku, tworząc swoistą galerię pod gołym niebem.

Warsztaty literackie, plastyczne i teatralne prowadzone przez profesjonalnych artystów to dobra okazja, żeby nie tylko oglądać, ale i samemu spróbować swoich sił w tworzeniu.

Dla kogo to miejsce

Dwór Kossaków przyciąga przede wszystkim miłośników literatury i historii. Dla tych, którzy czytali powieści Zofii Kossak, to szansa na zobaczenie miejsc, gdzie powstawały. Ale nie trzeba znać twórczości pisarki, żeby docenić to miejsce – ekspozycja jest przygotowana tak, by zainteresować też osoby, które pierwszy raz słyszą o Kossakach.

Rodziny z dziećmi znajdą tu coś dla siebie, zwłaszcza latem podczas warsztatów i plenerów. Obserwacja nietoperzy w parku to przeżycie, które zostaje w pamięci młodszych zwiedzających. Dla seniorów to podróż sentymentalna do czasów międzywojnia, możliwość przypomnienia sobie lektur szkolnych.

Centrum prowadzi działalność edukacyjną, więc często odwiedzają je grupy szkolne. Warto to wziąć pod uwagę planując wizytę – w dni powszednie w godzinach przedpołudniowych może być spory ruch.

Praktyczne informacje – dojazd i zwiedzanie

Dwór Kossaków znajduje się w Górkach Wielkich przy ulicy Stary Dwór 4, w gminie Brenna na Śląsku Cieszyńskim. Z Bielska-Białej to około 30 kilometrów, z Cieszyna podobna odległość. Samochodem dojeżdża się tu drogą wojewódzką przez Brenną – parking znajduje się przy samym dworze.

Dojazd komunikacją publiczną wymaga kombinacji – autobusy jadą do Brennej, stamtąd trzeba przejść około 2 kilometrów lub złapać lokalny autobus do Górek Wielkich. Dla osób podróżujących bez samochodu wygodniejsze może być połączenie wycieczki z wizytą w samej Brennej, która też ma swoje atrakcje.

Na zwiedzanie dworu warto przeznaczyć godzinę, może półtorej. Jeśli dołączymy spacer po parku i wizytę w Muzeum Biograficznym w domku ogrodnika, całość zajmie około dwóch godzin. Latem, podczas imprez kulturalnych, można tu spędzić znacznie więcej czasu.

Centrum Kultury i Sztuki „Dwór Kossaków” jest zarządzane przez Fundację im. Zofii Kossak. Dokładne informacje o godzinach otwarcia i cenach biletów najlepiej sprawdzić przed wizytą na stronie internetowej lub kontaktując się telefonicznie – instytucja czasem organizuje wydarzenia specjalne, podczas których zwiedzanie odbywa się na innych zasadach.

Miejsce łączy się dobrze z innymi atrakcjami okolicy. W samych Górkach Wielkich warto zobaczyć kościół św. Melchiora Grodzieckiego, a w pobliskiej Brennej czekają malownicze szlaki turystyczne i trasy rowerowe przez Beskid Śląski. Dolina Brennicy to teren idealny na spacery, a dla aktywniejszych – punkt wyjścia w góry.