Muzeum Śląska Cieszyńskiego Cieszyn

Muzeum Śląska Cieszyńskiego to instytucja z prawdziwą historią – założone w 1802 roku przez księdza Leopolda Jana Szersznika, jest najstarszym publicznie dostępnym muzeum w Polsce. Mieści się w zabytkowym Pałacu Larischów przy ulicy Regera, niedaleko cieszyńskiego Rynku, i gromadzi ponad 70 tysięcy eksponatów dokumentujących dzieje regionu od prehistorii po czasy współczesne.

Nie każdy wie, że Cieszyn przez wieki był stolicą niezależnego księstwa, a jego położenie na pograniczu kultur sprawiło, że historia tego miejsca jest wyjątkowo złożona i ciekawa.

Najstarsze muzeum publiczne w Polsce – historia instytucji

Leopold Jan Szersznik był jezuitą, humanistą i pasjonatem wiedzy. Studiował w Ołomuńcu, Brnie i Pradze, a po kasacji zakonu jezuitów wrócił do rodzinnego Cieszyna z misją oświatową. W 1802 roku zdecydował się udostępnić publicznie swoje prywatne zbiory – biblioteczne i muzealne – co w ówczesnych czasach było gestem niezwykłym. Muzea kojarzyły się wtedy raczej z prywatnymi kolekcjami arystokracji, niedostępnymi dla zwykłych ludzi.

Szersznik stworzył coś więcej niż tylko wystawę – zbudował ośrodek kulturalny, który wyniósł prowincjonalny Cieszyn do rangi centrum o znaczeniu ponadregionalnym. W chwili jego śmierci w 1814 roku biblioteka muzeum liczyła już 12 tysięcy tomów, zawierała druki z XVI, XVII i XVIII wieku oraz kilka cennych inkunabułów.

Muzeum Śląska Cieszyńskiego powstało rok po słynnym muzeum Izabeli Czartoryskiej w Puławach, co czyni je drugą najstarszą tego typu placówką na ziemiach polskich.

W końcu XIX wieku w Cieszynie działały już trzy odrębne muzea: Muzeum Śląskie prowadzone przez Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Miejskie finansowane przez władze komunalne oraz Muzeum Generalnego Wikariatu gromadzące obiekty sztuki sakralnej. Dopiero w 1930 roku połączono je w jedno Muzeum Miejskie, którego siedzibą stał się pałac hrabiów Larischów – tam muzeum działa do dziś.

Pałac Larischów – siedziba muzeum z charakterem

Sam budynek to osobna atrakcja. Pałac powstał na przełomie XVIII i XIX wieku, tuż po wielkim pożarze Cieszyna z 1789 roku, który strawił znaczną część miasta. Jan Józef Antoni hrabia Larisch von Mönnich postanowił wznieść rezydencję godną swojego statusu społecznego i majątku. Wcześniej rodzina Larischów posiadała skromniejszy dom przy ówczesnej ulicy Konwiktowej, ale z czasem okazał się niewystarczający.

Nowa kamienica o charakterze pałacowym wyróżnia się rzadko spotykanymi malowidłami ściennymi, które przetrwały do naszych czasów. Spacer po muzealnych salach to nie tylko kontakt z eksponatami, ale też z atmosferą arystokratycznej rezydencji z epoki.

Co zobaczysz w muzeum – ekspozycje stałe

Główna wystawa nosi tytuł „Na skrzyżowaniu dziejów i kultur” i zajmuje ponad 1000 metrów kwadratowych na drugim piętrze pałacu. Chronologicznie obejmuje okres od prehistorii aż po koniec II wojny światowej, co daje naprawdę szeroki przekrój przez dzieje regionu.

Pierwsze sale prezentują bogate zbiory archeologiczne – znaleziska dokumentujące najstarsze ślady osadnictwa na Śląsku Cieszyńskim. Dalej pojawia się historia średniowiecza i renesansu, ze szczególnym uwzględnieniem roli dynastii habsburskiej i habsbursko-lotaryńskiej, które zasiadały na tronie książąt cieszyńskich przez wieki.

Osobną część ekspozycji stanowi wystawa „Sztuka gotyku i renesansu”, która prezentuje najcenniejsze zabytki malarstwa i rzeźby z okresu od XIV do połowy XVII wieku. Dzięki nowoczesnej aranżacji i sprzętowi konserwatorskiemu udało się pokazać obiekty, które wcześniej ze względów bezpieczeństwa musiały pozostawać w magazynach. Wśród eksponatów znajdziesz epitafia rodzin Bludowskich i Reisów, rzeźby kamienne i drewniane oraz dzieła sztuki sakralnej z kościoła Trójcy Świętej.

Zbiory muzeum – od archeologii po fotografię

Muzeum działa w oparciu o kilka wyspecjalizowanych działów. Dział Archeologii gromadzi znaleziska z wykopalisk prowadzonych na terenie Śląska Cieszyńskiego. Dział Etnografii dokumentuje kulturę ludową regionu – stroje, narzędzia, przedmioty codziennego użytku. Część zbiorów etnograficznych pochodzi z Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie.

Dział Historii i Techniki liczy prawie 14 tysięcy eksponatów. Powstał w latach siedemdziesiątych XX wieku i koncentruje się na dziejach Śląska Cieszyńskiego z ostatnich dwustu lat, czerpiąc z kolekcji założyciela muzeum oraz późniejszych nabytków.

Dział Sztuki obejmuje nie tylko wspomniane już dzieła gotyckie i renesansowe, ale też kolekcje mieszczańskie dokumentujące życie codzienne cieszynian oraz europejskie rzemiosło artystyczne zebrane przez kolekcjonera B. Konczakowskiego. Są tu również eksponaty związane z rezydencjami szlachty cieszyńskiej.

W zbiorach fotograficznych muzeum znajduje się zespół siedmiu dagerotypów z połowy XIX wieku, w tym najstarszy datowany dagerotyp z Cieszyna przedstawiający Eduarda Klemensa – miejscowego kupca.

Dział Fotografii to ponad 400 fotografii katalogowo-muzealnych dokumentujących rozwój samej ekspozycji muzealnej na przestrzeni lat. W okresie międzywojennym do zbiorów trafił też zespół fotogramów z Muzeum Macierzy Szkolnej w Orłowej, dokumentujący polskie szkolnictwo, życie kulturalne i oświatowe oraz kulturę ludową na Śląsku zaolziańskim – po drugiej stronie dzisiejszej granicy.

Oprócz eksponatów wystawowych muzeum posiada zbiory kartograficzne, numizmatyczne oraz bibliotekę naukową liczącą około 22 tysiące książek.

Dla kogo jest to muzeum

Muzeum Śląska Cieszyńskiego to miejsce przede wszystkim dla osób zainteresowanych historią regionalną. Jeśli planujesz pobyt w Cieszynie i chcesz zrozumieć, dlaczego to miasto jest tak specyficzne – ze swoją wielokulturowością, pogranicznym charakterem, śladami habsburskiego panowania – to tutaj znajdziesz odpowiedzi.

Wystawa jest dość klasyczna, bez multimedialnych atrakcji i interaktywnych ekranów. To raczej tradycyjne muzeum z eksponatami za szybami i tablicami informacyjnymi. Rodziny z małymi dziećmi mogą uznać je za mniej angażujące, ale starsze dzieci interesujące się historią powinny znaleźć tu coś dla siebie.

Miłośnicy sztuki sakralnej docenią kolekcję gotyku i renesansu, a osoby fascynujące się archeologią – bogate zbiory z wykopalisk. Warto przeznaczyć na zwiedzanie przynajmniej półtorej do dwóch godzin, żeby spokojnie obejrzeć główną ekspozycję.

Informacje praktyczne – jak zwiedzać

Muzeum znajduje się przy ulicy Regera 6, w centrum Cieszyna, kilka minut spacerem od Rynku. Dojazd samochodem nie powinien sprawić problemu – w okolicy są miejsca parkingowe, choćby przy Rynku lub na pobliskich uliczkach. Do Cieszyna można też dojechać pociągiem – dworzec kolejowy znajduje się w odległości około kilometra od muzeum, więc spacer zajmie kwadrans.

Muzeum jest zamknięte w poniedziałki. W pozostałe dni tygodnia ekspozycja stała jest dostępna w określonych godzinach, przy czym część zwiedzania odbywa się z przewodnikiem w wyznaczonych porach. W sezonie letnim (od marca do września) zwiedzanie z przewodnikiem możliwe jest we wtorki, czwartki, soboty i niedziele o godzinach 10:00, 11:00, 12:00, 13:00 i 14:00, a w środy i piątki o 12:00, 13:00, 14:00, 15:00 i 16:00.

Przed wizytą warto skontaktować się z muzeum telefonicznie (sekretariat: 33 851 29 33) lub sprawdzić aktualne informacje na stronie muzeumcieszyn.pl, żeby potwierdzić godziny otwarcia i dostępność ekspozycji. Muzeum organizuje też wystawy czasowe, więc oprócz stałej ekspozycji może być coś dodatkowego do zobaczenia.

Cieszyn to niewielkie miasto, więc wizytę w muzeum można połączyć ze spacerem po Starówce, wizytą na Wzgórzu Zamkowym z Rotundą św. Mikołaja czy przejściem przez Most Przyjaźni do czeskiego Czeskiego Cieszyna. Całość tworzy spójną trasę na pół dnia lub cały dzień, w zależności od tempa zwiedzania.